Historia:
Przekształcenie się Środy z osady targowej w ośrodek o charakterze miejskim rozpoczęło się za panowania księcia śląskiego Henryka Brodatego (1202-1238) i związane było z jego działalnością zmierzającą do powiększenia znaczenia gospodarczego i politycznego Śląska, jako programu zjednoczenia Polski. Drogą do tego celu była przede wszystkim planowa działalność osadnicza, która miała doprowadzić do zasiedlenia słabo zaludnionych terenów Śląska. Wydaje się, iż książę lokując Środę, pierwotnie na prawie flamandzkim, a później na magdeburskim, dążył do znalezienia odpowiedniego wzorca prawnego dla wsi i miast, który mógłby być stosowany w zakrojonej na szeroką skalę przebudowie gospodarczej Śląska. Dokument lokacyjny Środy nie zachował się, wiemy tylko, iż na początku XIII w. otrzymało prawo flamandzkie, które w 1235 roku zastąpiono magdeburskim. Prawo to zaadoptowane do miejscowych potrzeb, uległo modyfikacji, tak iż w konsekwencji doprowadził do wykształcenia się nowej odmiany prawa magdeburskiego, zwanego prawem średzkim. Prawo średzkie od XIII do XIV stało się wzorem dla 115 miast lokowanych w tym okresie na obszarach: Śląska, Wielkopolski i Małopolski, np. Opole, Trzebnica, Kalisz, Łęczyca, Wieliczka i Radom.
Przemianom o charakterze społeczno - prawnym związanym z lokacją miasta, towarzyszyły przemiany w zabudowie. Miasta nie założono na nowym terenie, przebudowano jedynie dawną osadę. Dawny wrzecionowaty kształt placu targowego osady, zachował w okresie planowanej przebudowy swój charakter, pozostając centrum miasta - rynkiem. Wybiegały z niego prostopadle po trzy ulice w kierunku północnym i południowym, które dzieliły teren miasta na działki budowlane. Nieco później wytyczono równolegle do rynku dwie ulice, obecnie nazwane Daszyńskiego i Kościuszki. Miasto w swym kształcie zbliżonym do kwadratu, dokonujące się przemiany znalazły swe odbicie w zmianie dotychczasowej nazwy Środy, którą zaczęto nazywać Nowy Targ, łacińskie Novum Forum, niemieckie Neumarkt. Po raz pierwszy nazwano Środę miastem w dokumencie z 1238 roku. W bezpośrednim sąsiedztwie miasta istniały wówczas wsie: Flamischdorf - Bielany, Probstei - Probostwo, okolice kościoła Najświętszej Marii Panny, Pfaffendorf - Popowice, ulica Sikorskiego, włączone do miasta w 1922 roku. Na przełomie XII i XIII w. wybudowano w stylu romańskim kościół św. Andrzeja. Z XIII w. pochodzi też szpital dla trędowatych wraz z kościołem N.M.P. W 1266 roku w północno - zachodnim narożniku miasta, istniał już zamek kasztelański, będący siedzibą namiestnika księcia. Po przejściu Środy pod panowanie czeskie, funkcję kasztelana przejął burgrabia. W 1283 r. wybudowano Dom Kupców, który obok sąsiadujących z nim kramów był centrum handlowym miasta. Intensywnie rozwijało się rzemiosło, zorganizowane w cechy. Poza regulowaniem spraw zaopatrzenia, produkcji i zbytu, spełniały one również funkcje: religijne, kulturalne, wojskowe i samopomocy. Pierwsze znane statuty cechowe zatwierdziła rada miejska w 1348 r. - krawców, 1382 r. - kuśnierzy, 1386 r. - szewców, piekarzy, sukienników. Często rzemieślnicy tej samej branży mieszkali na jednej ulicy, w efekcie czego nazwa wykonywanego na niej rzemiosła stawała się również nazwą ulicy. Dzisiejsza ulica Kościuszki do XVII w. nazywana była Tkacką, ulica Kolejowa -Rzeźniczą, a Kilińskiego - Piekarską, a następnie Ślusarską.
Zapewne już od początku swego istnienia Środa była dużym ośrodkiem uprawy winogron, a tym samym produkcji wina, które zaliczano do najlepszych na Śląsku. Fakt ten znalazł odzwierciedlenie w herbie miasta, w którym po prawej stronie, na złotym polu znajduje się wizerunek orła śląskiego koloru czarnego, po lewej zaś na srebrnym polu kiść winogron. Na herbie miasta wzorowane były zarówno najstarsze jak i późniejsze pieczęcie władz miejskich.
Lata spokoju i pomyślnego rozwoju gospodarczego sprzyjały rozbudowie miasta, kontynuowano rozpoczętą w końcu XIII w. budowę murów obronnych. Część funduszy na ten cel uzyskano od króla Jana Luksemburskiego, który w 1341 r. podarował miastu dziesięcioletni czynsz płacony mu przez żydów średzkich. W latach 1378 - 1388 przebudowano romański kościół parafialny św. Andrzeja. Na pokrycie kosztów przebudowy, proboszcz sprzedał należącą do parafii wieś Popowice. Nie wystarczyło to jednak na całkowitą przebudowę, dlatego przebudowano w stylu gotyckim tylko prezbiterium przykryte monumentalnym, stromym dachem, który do dziś góruje nad miastem. W pierwszej połowie XV w. Królestwo Czeskie, w tym także i Śląsk były widownią wojen husyckich. W latach 1428-31 na szlaku wypraw wojennych husytów, znalazła się Środa i okolice. Najgorszy w skutkach był napad husytów w 1428 r., kiedy to ograbili miasto, spalili klasztor i kościół Franciszkanów. Okres bezkrólewia i walk o koronę czeską, jaki nastąpił po wojnach husyckich i trwał do połowy XV w., sprzyjał gwałtom i rozbojom dokonywanym przez wojska czeskie, węgierskie i polskie biorące udział w tej walce. Słabość władzy państwowej w tym okresie, umożliwiała dokonywanie nadużyć również jej przedstawicielom. m.in. licznych nieprawości dopuścił się burgrabia średzki Leonard Azenheimer, którego za dokonane gwałty i rozboje stracono na rynku 13 VI 1446 r. Jego losy stały się kanwą, powstałej w drugiej połowie XV w. pieśni ludowej, zaliczanej do najstarszych na Śląsku.
Początek XVI w. to okres dalekosiężnych zmian w kościele katolickim, zapoczątkowanych wystąpieniem Lutra w 1517 r. Zasady kształtującej się wówczas nowej wiary ewangelickiej, znalazły wielu gorliwych zwolenników również w naszym mieście. Dokonał się podział mieszkańców na katolików i ewangelików, którego dobre i złe konsekwencje towarzyszyły miastu przez następne stulecie. Katolickie kościoły św. Krzyża i św. Andrzeja przejęte zostały przez ewangelików. Stanowili oni też większość w radzie miejskiej, co zapewne potęgowało istniejący konflikt religijny. Kolejnym ważnym wydarzeniem w tym wieku było wykupienie urzędu wójta przez radę miejską w 1570 r. Od tego czasu, całość spraw związanych z zarządzaniem miasta, przeszła w jej ręce. Rozwój rzemiosła w tym okresie sprzyjał powstawaniu nowych cechów: 1514 r. - garncarzy, 1550 r. - zbiorczego cechu ślusarzy, rusznikarzy i zegarmistrzów,
1528 r. - lniarzy,1586 r. - stolarzy,1596 r. - kołodziei. Założone ok. 1428 r. Bractwo Kuszników w Środzie w 1553 r. przekształciło się w Związek Strzelecki, który przetrwał do lat 40-tych XX wieku. W pierwszym okresie swego istnienia odgrywał on istotną rolę, jako czynnik wzmacniający obronność miasta. Z biegiem czasu rola ta malała, aż do momentu, gdy stał się organizacją o charakterze towarzysko - rozrywkowym.
W wieku XVI prowadzono liczne prace remontowo - budowlane, których efekty przez długie lata służyły wygodzie mieszkańców miasta. W 1536 r. obok czterech już istniejących bram wybudowano piątą zw. Nową lub Piekarską, znajdowała się ona przy dzisiejszej ul. Kilińskiego. Brama miała ułatwić połączenie miasta z licznymi ogrodami i łąkami znajdującymi się poza murami miejskimi. W 1541 r. przystąpiono do budowy nowych wodociągów, gdyż istniejące nie wystarczały do prawidłowego funkcjonowania miasta. Pierwsza połowa XVII w. była najbardziej niepomyślnym okresem w dotychczasowych dziejach Środy. W latach 1618-1648 toczyła się jedna z najbardziej wyniszczających wojen czasów nowożytnych. Dla Środy był to okres największych zniszczeń i niezliczonych cierpień jej mieszkańców. Niemal każdego roku, dłużej lub krócej stacjonowały w mieście wojska obu walczących stron dokonując gwałtów i rozbojów. Po wojnie miasto było w większości zniszczone, pozostało w nim tylko ok. 40 rodzin. Zniszczeniu uległ XIV-wieczny szpital i kościół św. Mikołaja. Szpital odbudowano, a ruiny kościoła rozebrano w 1765 r. Pożar w roku 1634 zniszczył kościół św. Andrzeja. Jeszcze wcześniej bo w 1620 r. uległ zniszczenia kościół św. Krzyża, zaś kościół N.M.P. zamieniono w stajnie dla koni.
Drugą połowę XVII w. charakteryzuje odbudowa ze zniszczeń wojennych. Przystąpiono do niej jeszcze w trakcie wojny. W wigilię Bożego Narodzenia w 1645 r. odezwały się po raz pierwszy dzwony, zawieszone w odbudowanej wieży. Jeden z nich zachował się do chwili obecnej. W odbudowanym kościele parafialnym św. Andrzeja zamontowano w 1699 r. organy, a w 1716 r. barokowy ołtarz. Spalony w tym samym czasie co kościół, budynki parafii i szkoły odbudowano w 1679 r.
Przejęty ponownie przez franciszkanów w 1675 r. kościół św. Krzyża, poddany został gruntownemu remontowi, zakończonemu w 1727 r. W tym też roku, ukończono budowę barokowego klasztoru franciszkanów, który zajął miejsce wcześniejszego drewnianego. Z wielokrotnie przebudowanego klasztoru, zachowało się lavabo, wmurowane w latach 30-tych w północną ścianę szkoły.
W drugiej połowie XVII w. zmianie uległ układ sił między ewangelikami a katolikami. Po wojnie trzydziestoletniej kraje podległe Habsburgom przeżywały okres reakcji katolickiej w myśl zasady czyja władza, tego religia. Państwo popierało katolików, dążąc jednocześnie do zupełnego wyeliminowania ewangelików.
W wyniku tego, po ponad 120 latach ewangelickie kościoły św. Krzyża i św. Andrzeja przejęli ponownie katolicy. Pozbawieni własnego kościoła ewangelicy korzystali przez jakiś czas z kościoła w Rusku, które do 1675 r. wchodziło w skład ewangelickiego Księstwa Legnicko - Brzeskiego. Ewangelicką w większości radę miejską, zmieniono wprowadzając do niej katolików. Doprowadziło to do rozlicznych konfliktów, tym bardziej iż wg spisu z 1704 r. w Środzie mieszkało 396 katolików i 1800 ewangelików.
Najważniejszym wydarzeniem politycznym XVIII w. było dla Środy jej przejście pod panowanie pruskie (1741 r.). Już 30 grudnia 1740 r. miasto zajęły wojska pruskie na czele z królem Fryderykiem II. Wojny przez Śląsk toczone w latach 1740-1763 między Prusami a Austrią, spowodowały wyniszczenie miasta i okolic. Szczególnie uciążliwym był przełom 1757 i 1758 roku. W pierwszych dniach grudnia Środa była jednym z punktów koncentracji wojsk przed bitwą pod Lutynią stoczoną 5 grudnia 1757 r. Stacjonowało wówczas w mieście ok. 20 tys. żołnierzy. Po bitwie miasto zamieniło się w lazaret dla kilku tys. żołnierzy rannych w bitwie. Szerząca się wówczas zaraza zdziesiątkowała żołnierzy i mieszkańców miasta. Przejście Środy pod panowanie pruskie oznaczało kolejne, globalne przemiany, wynikające z charakteru tego państwa. Przeprowadzone zmiany administracyjne, ograniczyły znaczenie samorządu miejskiego kosztem urzędu miejskiego, ściśle podporządkowanemu scentralizowanemu aparatowi administracji państwowej.
Z przemian w dziedzinie gospodarczej, odnotować należy fakt powstania pierwszych fabryk, będących wyrazem dokonujących się z wolna przeobrażeń o charakterze kapitalistycznym.
Jeszcze w czasach austriackich, około 1711 roku, pochodzący ze Szwajcarii Jan Jakub Marschand, założył pierwszą fabrykę tytoniu, dając tym samym początek, rozwiniętej na szeroką skalę w XIX w. produkcji tytoniu i papierosów. W 1742 r. otwarto fabrykę porcelany a w 1750 jedwabiu. Kolejnej już, istotnej zmianie uległy stosunki religijne w mieście. Ewangelicy, którzy od 1654 r. pozbawieni byli swobody kultu, wraz z przejściem Środy pod parowanie ewangelickich Prus, uzyskali nie tylko równouprawnienie z katolikami, ale i pełne poparcie ze strony nowych władz. Znalazło to swój wyraz już w 1741 r , kiedy to dokooptowano do rady miejskiej dwóch ewangelików. Zgoda władz umożliwiła budowę kościoła ewangelickiego św. Trójcy, który otwarto 30.05.1745 r., u zbiegu ulic Daszyńskiego i Kolejowej. W pięć lat później, w sąsiedztwie kościoła, otwarto szkołę ewangelicka. W 1797 r. podwyższono wieżę więzienną i przykryto hełmem. W tak przebudowanej wieży zawieszono dzwony, które służyły gminie ewangelickiej, gdyż kościół św. Trójcy ich nie posiadał. W 1796 r - tuż za murami od strony północno-wschodniej - założono cmentarz. Z końcem wieku oświetlono ulice miasta, instalując około 80 lamp oliwnych.
Początek XIX w. był świadkiem toczonych w Europie wojen napoleońskich. Dla Środy był to czas kolejnych, ciężkich doświadczeń, znaczony licznymi przemarszami różnych wojsk przez miasto i okolice. Już w 1806 r. miasto zostało zrabowane, najpierw przez wojska francuskie, a następnie niemieckie. W 1813 r. Środa ponownie padła łupem wojsk francuskich. Od 31.05. do 5.06. tego roku przebywał w Środzie Napoleon Bonaparte wraz z 30-tysięcznym korpusem, wyczekując postanowień rozejmu jaki zawarto w Pielaszkowicach 4.06.1813 r. Za kwaterę Napoleona służył budynek dzisiejszego żłobka przy ul. Daszyńskiego, który przebudowano na ten cel w 1926 r. Pobyt wrogiej mieszkańcom armii charakteryzowały zwykłe w takich wypadkach rekwizycje, gwałty i rozboje. Dlatego też klęskę Napoleona pod Waterloo, która kończyła okres długoletnich wojen, obchodzono w mieście szczególnie uroczyście 16.01.1816 r.
Wraz z armią francuską, przebywali w Środzie Polacy, co potwierdzają, między innymi pamiętniki płk. Dezyderego Chłapowskiego.
Wydarzeniem istotnym dla miasta było oddanie do użytku w 1814 r. kolei. Jej oddalenie od miasta było jedną z głównych przyczyn stagnacji gospodarczej miasta w późniejszym okresie. Problem ten usiłowano rozwiązać przez budowę w 1926 r kolejki wąskotorowej łączącej stolicę z miastem.
Przełomowym wydarzeniem w dziedzinie gospodarczej było ogłoszenie w 1810 r. ustawy, znoszącej wszelkie przywileje cechowe i wprowadzającej zasady wolnej gry sił, czyli konkurencji w działalności produkcyjnej i handlu. W Środzie, w dziedzinie gospodarczej, w pierwszej połowie XIX w. wybijała się produkcja tytoniu i mające długie tradycje przędzalnictwo. W drugiej połowie XIX w. obok wyżej wymienionych, szewstwo i garbarstwo. Kościół NMP w latach 1816-1871 pełnił funkcję arsenału stacjonującej w Środzie jednostki wojskowej. Dodajmy, że początki Środy jako miasta garnizonowego sięgają 1682 r.
W 1847 r na terenie dawnego ogrodu zamkowego rozpoczęto budowę więzienia - obecny budynek sadu. W 1869 r zlikwidowano XIV-wieczny szpital dla ubogich św. Mikołaja przy ul. Legnickiej, a na jego miejsce otwarto nowy przy ul. Kościuszki. Pod koniec XIX w dzięki inicjatywie sióstr zakonnych otwarto nowe szpitale, ewangelicki przy ul. Kilińskiego i katolicki przy ul. Konstytucji 3 Maja.
W 1862 r w sąsiedztwie straży pożarnej wybudowano synagogę. Dodajmy iż w 1840 r. w czterotysięcznej Środzie mieszkało ok. 90 Żydów.
Muzeum miejskie zaczęto organizować w 1920 r. wyznaczając mu pomieszczenia w budynku dzisiejszej Zasadniczej Szkody Rolniczej. W 1935 r. przeniesiono je do ewangelickiego kościoła św. Trójcy W 1945 r cenne zbiory uległy zniszczeniu i rozproszeniu.
Kościół św. Krzyża pełniący w XIX w. funkcję magazynu, po gruntownym remoncie otwarto w 1933 r. Okrutne lata II wojny światowej przyniosły przełomowe zmiany w dziejach Środy. 9 lutego 1945 r. pułki 181 dywizji piechoty płk. Pawła Morozowa z 74 korpusu Piechoty, wchodzące w skład VI armii ogólnowojskowej I Frontu Ukraińskiego, po rozbiciu w rejonie miasta niemieckiej grupy Sachsenheimer" - zdobyły Środę. W wyniku nowego układu sił politycznych w Europie po II wojnie światowej i wynikających z tego zmian granic niektórych państw, Śląsk wraz z Warmią, Mazurami i Pomorzem wszedł w skład Polski. Tym samym dla Środy rozpoczął się nowy, znowu polski okres dziejów W wyniku postanowień z Jałty i Poczdamu, ludność niemiecka została przesiedlona na tereny obecnych państw niemieckich. Od wiosny 1945 r. miasto zaczęli zasiedlać Polacy, przyjeżdżający tu z różnych województw przedwojennej Polski.
|
