Biłgoraj

Biłgoraj – miasto i gmina na Zamojszczyźnie, w województwie lubelskim, siedziba powiatu biłgorajskiego. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa zamojskiego. Biłgoraj, obok Zamościa, jest najważniejszym miastem w południowej części województwa. Według danych z 30 czerwca 20042, miasto miało 26 972 mieszkańców, co daje mu 9. miejsce w województwie, a 155. w kraju.

Nazwa miasta składa się z dwóch członów. Interpretacje obu członów nie są jednoznaczne, dotyczy to przede wszystkim członu pierwszego.
W dokumencie lokacyjnym miasto otrzymuje brzmienie Biełgoraj; pierwszy człon "Bieł " może oznaczać zarówno "biały" jak i "bagno". Prawdopodobnie by odróżnić wzniesienie gdzie założono miasto Goraj od tego na którym założono miasto Biłgoraj użyto przymiotnika określającego, w drugim znaczeniu mogło również określać położenie miasta na wzniesieniu otoczone bagnami. Człon drugi znaczeniowo nie budzi wątpliwości - oznacza on większe czy mniejsze wzniesienie. Potwierdzają to liczne nazwy miejscowe w okolicy.

Miasto Biłgoraj zostało założone w terenie lesistym i bagnistym nie sprzyjającym osadnictwu; stąd też pierwsi osadnicy pojawili się tu stosunkowo późno.
Trzeba zaznaczyć że, tereny sąsiadujące z Biłgorajem od strony zachodniej i północnej stały zasiedlone wcześniej niż lokowane w 1578 roku miasto.
Akcję osiedleńczą rozpoczęli na tym terenie przedstawiciele wpływowego rodu szlacheckiego z Małopolski Gorajskich. Jeden z tego rodu Adam, najmłodszy syn Jana i Anny z Osmólskich, wyjednał u króla Stefana Batorego zgodę na założenie ośrodka miejskiego.
Akt lokacyjny został wydany we Lwowie 10 września 1578 roku.
Pierwotnie nazwa miasta otrzymała brzmienie Biełgoraj i w tej wersji występuje do tej pory w gwarach okolic Biłgoraja. Po otrzymaniu dokumentu lokacyjnego Adam Gorajski wybrał wzgórze na lewym brzegu Łady tworząc miasto według określonego planu.
Miasto uzyskało od początku charakter ośrodka handlowo - rzemieślniczego w odróżnieniu od innych podobnych wielkością miast Lubelszczyzny, które jak Hrubieszów czy Tomaszów miały charakter rolniczy; słabe nieurodzajne gleby okolic Biłgoraja narzuciły więc kierunek i charakter rozwoju. Łatwość pozyskania miejscowych surowców przyczyniła się do rozwoju sitarstwa, z którego miasto było znane szeroko w kraju, a także w różnym czasie daleko poza jego granicami co zaświadcza eksponowana w muzeum mapa eksportu sit.
Położenie miasta powodowało, że w okresach licznych wojen jakie Rzeczpospolita szlachecka prowadziła z wojskami kozacko - tatarskimi było ono wielokrotnie zajmowane, palone i rabowane.
W okresie zaborów biłgorajanie potwierdzili swoją postawą umiłowanie wolności walcząc w szeregach powstańczych roku 1831 i 1863.
Drewniana zabudowa powodowała, że miasto trawiły liczne pożary.
Początki infrastruktury miejskiej to przełom XIX i XX wieku oraz lata między wojenne.
W okresie wojny obronnej 1939 roku Biłgoraj poniósł znaczne straty zarówno w ludziach jak i straty materialne, gdyż leżał na trasie którą wycofywały się zgodnie z rozkazem Naczelnego Wodza polskie armie i poszczególne wojskowe jednostki taktyczne.
Usytuowanie miasta w pobliżu dużych kompleksów leśnych stanowiło w okresie drugiej wojny światowej okoliczność sprzyjającą w tworzeniu i działaniu leśnych oddziałów partyzanckich w których żołnierzami byli mieszkańcy miasta.
W okresie powojennym, dzięki przemyślanej strategii władz politycznych i administracyjnych powiatu biłgorajskiego, następuje zwłaszcza od początku lat sześćdziesiątych intensywny rozwój miasta. Z Biłgorajem związane są światowej sławy nazwiska Isaaka Bashevisa Singera i Stefana Knappa.
Stanisław Nowakowski dziedzic Biłgoraja na przełomie XVIII i XIX wieku organizował na swoim dworze w części Biłgoraja nazwanej Różnówka "obiady czwartkowe" na wzór słynnych organizowanych przez króla Stanisława Poniatowskiego. W Biłgoraju bywali: biskup Ignacy Krasicki, Cyprian Godebski, książę Józef Poniatowski, generał Karol Kniaziewicz oraz twórca legionów generał Jan Henryk Dąbrowski. Dziedzic Biłgoraja upamiętniał pobyt sławnych osobistości Rzeczypospolitej szlacheckiej umieszczając stosowne inskrypcje na piaskowcach płyt pamiątkowych rozmieszczonych wzdłuż alei prowadzącej do dworu. Rozproszone wskutek różnych losów historycznych w większości uległy zniszczeniu. W najlepszym stanie jest płyta poświęcona generałowi Dąbrowskiemu
Szeroko znane było w dawnej Polsce zielone piwo biłgorajskie, którego recepturę znali, podobno, tylko biłgorajscy franciszkanie osiedli w klasztorze w Puszczy Solskiej, niegdyś odrębnej miejscowości, dziś południowej dzielnicy Biłgoraja.