Bochnia

Bochnia - najstarsze miasto obecnego województwa małopolskiego - położone nad rzeką Rabą, na pograniczu Kotliny Sandomierskiej i Pogórza Karpackiego. Takie rozlokowanie decyduje o niezwykłej malowniczości miasta, bowiem w części południowej teren jest pagórkowaty, natomiast w północnej - równinny. Wcinające się w samo miasto wzgórza z kompleksami leśnymi oraz bliskie sąsiedztwo Puszczy Niepołomickiej nadają mu niepowtarzalny urok. Ekologicznie czysty region, 800.letnia historia, dobrze rozwinięta baza hotelowa, kryty basen, Uzdrowisko Kopalni Soli funkcjonujące na bazie najstarszej w Europie żupy solnej, ciekawe okolice (Nowy Wiśnicz, Lipnica Murowana, Chełm) oraz bliskie sąsiedztwo Beskidu Wyspowego i Sądeckiego - znanych regionów turystycznych i wypoczynkowych - stanowią o dużej atrakcyjności turystycznej Bochni.

Bochnia jest gminą miejską o powierzchni ok. 29,9 km 2, którą - według stanu na dzień 30 czerwca 2004 r. - zamieszkiwało 29.791 osób. Ponad 65% mieszkańców Bochni to ludność w wieku produkcyjnym, jednakże zmniejszająca się systematycznie liczba osób w wieku przed produkcyjnym świadczy o charakterystycznym nie tylko dla Polski, ale całej Europy procesie starzenia się społeczeństwa.

Strategiczne położenie Bochni przy międzynarodowej drodze nr 4 (E40) oraz przebiegająca przez miasto trasa z południa na północ (droga wojewódzka nr 965 Limanowa-Zielona), a przede wszystkim planowane w pobliżu miasta usytuowanie autostrady A4, z węzłem komunikacyjnym na jego obrzeżach, stwarzają bardzo korzystne warunki dla rozwoju przedsiębiorczości.

Blisko 150 lat temu - 15 października 1855 roku - przybył do Bochni pierwszy pociąg odbywający kurs na trasie Kraków - Dębica. Dziś przez miasto przebiega linia kolejowa Wrocław-Medyka (E30), a aktualny rozkład jazdy pociągów do i ze stacji Bochnia można znaleźć na stronach internetowych Polskich Kolei Państwowych www.pkp.pl 

Taka dostępność komunikacyjna Bochni z zewnątrz, przede wszystkim z głównych rynków pracy oraz zbytu towarów i usług, jest bez wątpienia atutem i jednym z warunków zrównoważonego rozwoju miasta, wpływającym na jego atrakcyjność zarówno inwestycyjną, jak i turystyczną.

Bochnia jest jednym z najstarszych miast Małopolski. Choć mieszkańcy osady warzyli sól już w neolicie, to najstarsza zachowana informacja pisana o Bochni pochodzi z 1198 r. a znajduje się w dokumencie patriarchy jerozolimskiego Monachusa, potwierdzającym nadanie przez rycerza Mikorę Gryfitę - wśród innych dóbr - "sal de Bochegna" - soli z Bochni klasztorowi Bożogrobców z Miechowa. Zapewne jeszcze długo Bochnia byłaby jedynie osadą górniczą - prowadzącą co prawda ożywione i rozległe kontakty handlowe (czemu sprzyjało jej położenie przy ważnych szlakach komunikacyjnych) - ale tylko osadą, gdyby nie odkrycie tutaj w 1248 r. soli kamiennej. Było to pierwsze odkrycie soli na ziemiach polskich, toteż uruchomienie wydobycia nie było sprawą prostą, zarówno pod względem technicznym, jak i finansowym. Nastąpiło to w roku 1251. W dwa lata później pomny na profity płynące z Bochni, książę Bolesław Wstydliwy wydał w Korczynie 27 lutego 1253 roku akt lokacyjny miasta Bochni z licznymi przywilejami; miasto otrzymało polską nazwę Bochnia, choć w akcie lokacyjnym wymieniono również niemiecką nazwę osady Salzberg - Solna Góra (góra - ówczesna nazwa szybu), a to ze względu na zamieszkujących wówczas w Bochni licznych przybyszów ze Śląska.

Dokument Sądu Sześciu Miast z 13 maja 1531r. (wł. Archiwum Państwowe, Kraków) Niestety wszystkie te świadectwa świetności Bochni i zamożności jej mieszkańców nie przetrwały do naszych czasów. Podczas wojen szwedzkich 1655 - 1657 zrujnowano umocnienia miejskie, kościół parafialny, podupadł ratusz. Okres największego rozwoju Bochni przypada na XIV - XVI wiek. W XIV i XV wieku zaliczano ją obok Krakowa i Sandomierza do największych miast Małopolski. W wieku XV Bochnia wchodziła w skład Sądu Sześciu Miast Prawa Niemieckiego. Dobrobytowi towarzyszył także rozwój kulturalny. W średniowieczu i odrodzeniu tworzyli w Bochni liczni malarze, rzeźbiarze, literaci zatrudniani na miejscu bądź na zamku w pobliskim Wiśniczu. Od XV wieku działała w Bochni szkoła miejska, ściśle związana z uniwersytetem krakowskim. Od XVII w. miasto słynęło z cudownego obrazu maryjnego w kościele dominikanów, do którego pielgrzymowali mieszkańcy Małopolski, Śląska, Spisza i Orawy; działał także klasztor bernardynów. 

Jeden z najstarszych zachowanych planów kopalni w Bochni wg. J. G. Gebharda z 1746 r. (oryginały znajduje się w zbiorach Stadtsarchiv w Dreźnie W owym czasie ogromnie spadł prestiż władz samorządowych tak wcześniej wysoki. W 1709 i 1751 r. miasto nawiedziły kolejne pożary. W 1768 r. Bochnię zajęły oddziały konfederacji barskiej, które wyparte zastały wkrótce przez wojsko królewskie. W tym czasie miasto siedmiokrotnie przechodziło z rąk do rąk. W lutym 1772 roku zajęły Bochnię wojska rosyjskie a w czerwcu tego roku, w wyniku I rozbioru Polski Austriacy, pod rządami których pozostawała do 1918 roku. Szyb Sutoris, koniec XIX w. w zb. Muzeum w Bochni Końcem XVIII wieku zlikwidowano oba bocheńskie klasztory (Bernardynów i Dominikanów), rozebrano resztki murów miejskich i ratusz, utworzono cyrkuł bocheński - jednostkę administracji zaborczej, sięgający na wschodzie rzeki Białej pod Tarnowem a na zachodzie graniczący z Krakowem. W 1867 r. cyrkuł stał się (znacznie okrojony) podstawą utworzenia powiatu bocheńskiego. Siedzibą cyrkułu został podominikański budynek (obecne Muzeum im. St. Fischera).

Dawne klety szybowe szybu kopalni Floris z 1857 r., zb. Muzeum w Bochni Dworzec kolejowy, koniec XIX w., pocztówka, zb. Muzeum w Bochni W 1817 roku w Bochni założone zostało gimnazjum, co przyczyniło się do ożywienia intelektualnego miasta. W latach 1822 - 1826 w Bochni miało przejściowo swoją siedzibę biskupstwo tynieckie i seminarium duchowne, co z pewnością również nie pozostawało bez wpływu na ożywienie umysłowe miasta. Jednak faktyczne odrodzenie nastąpiło dopiero końcem XIX wieku, do czego niewątpliwie przyczyniło się uruchomienie w 1856 roku linii kolejowej Wiedeń - Kraków - Dębica, przebiegającej przez Bochnię. W tym okresie wybudowano nowe domy, kształtujące reprezentacyjne ulice. W 1908 r. powstał jeden z najnowocześniejszych wtedy wodociągów miejskich w Galicji, w latach późniejszych miasto skanalizowano. Kopalnia soli została zmodernizowana, jednak szybki rozwój konkurencyjnych salin wschodniogalicyjskich spowodował, że nigdy już nie odzyskała swego dawnego znaczenia.

W grudniu 1939 roku miała w Bochni miejsce jedna z pierwszych egzekucji na ziemiach polskich, gdzie okupant zastosował zasadę zbiorowej odpowiedzialności. 16 grudnia 1939 r. Jarosław Z. Krzyszkowski i Fryderyk Piątkowski - członkowie organizacji "Orzeł Biały" wywodzącej się ze wspomnianego już Związku Strzeleckiego dokonali zuchwałego napadu na posterunek policji niemieckiej. W wyniku parogodzinnej walki zabici zostali dwaj policjanci, w tym komendant posterunku, ciężko ranni byli także dwaj Polacy. Następnego dnia obaj zostali powieszeni na słupie latarni przed posterunkiem, a w mieście dokonano aresztowań oraz wyprowadzono z aresztu Sądu Grodzkiego 29 osób z Bochni i okolic, osadzonych tam za drobne wykroczenia. Całą 52 osobową grupę przepędzono z rękami do góry na wzgórze Uzbornia, gdzie grupami zostali rozstrzelani i pochowani w dwóch dołach na miejscu egzekucji pochowano również Piątkowskiego i Krzyszkowskiego, których ciała zdjęto z latarni dopiero po czterech dniach. Łapanki, wywóz do obozów koncentracyjnych, deportacje na przymusowe roboty do Niemiec - wszystko to stało się udziałem mieszkańców Bochni i jej okolic, wspomnieć należy także o krwawej likwidacji getta Żydowskiego w 1943 roku.

Oddział AK w rejonie Bochni Opisany wcześniej napad na posterunek policji niemieckiej to nie jedyny przykład oporu stawianego okupantowi. W okolicach Bochni działały oddziały Armii Krajowej, Batalionów Chłopskich i innych formacji konspiracyjnych. Na terenie całego powiatu bocheńskiego znakomicie zorganizowane było tajne nauczanie. Przez ostatnich kilkadziesiąt lat Bochnia powiększyła swój obszar i liczbę ludności. Od 1973 r. miasto powiększyło swe granice administracyjne o Chodenice, Dołuszyce, Kurów, Kolanów, część Krzeczowa, Gorzkowa, Słomki i Krzyżanowic. W wyniku zmian w podziale administracyjnym kraju przeprowadzonych w 1975 roku został zlikwidowany powiat bocheński a Bochnię przeniesiono z województwa krakowskiego do nowoutworzonego tarnowskiego. Od stycznia 1999 r. Bochnia na powrót jest siedzibą władz powiatu bocheńskiego i wchodzi w skład województwa małopolskiego.

W ciągu ostatnich dziesięcioleci wybudowano nowe osiedla mieszkaniowe z największym osiedlem Niepodległości. Powstała nowoczesna sieć dróg. W 1984 r. oddano do użytku obwodnicę omijającą miasto od południa, co znacznie zmniejszyło ruch samochodowy w centrum. W tym samym czasie wzniesiono dwa kościoły: św. Pawła na wzgórzu Kolanowskim i św. Jana Nepomucena w pobliżu osiedla św. Jana. Miasto posiada sprawnie działającą komunikację miejską i podmiejską, jest w zasadzie w całości zgazyfikowane i w większości skanalizowane.

Bochnia posiada stosunkowo dobrze rozwinięty przemysł i usługi. Największym przedsiębiorstwem, zatrudniającym ponad dwa tysiące pracowników jest "Stalprodukt" S.A. W oparciu o najnowsze technologie walcowania stali "na zimno", wytwarza kształtowniki stalowe, bariery drogowe, blachy i taśmy elektrotechniczne krzemowe, anizotropowe - transformatorowe oraz izotropowe - prądnicowe. Swoistą bocheńską "specjalnością" stały się produkowane tu przez Zakład Urządzeń Chłodniczych "Bolarus", a także prężnie rozwijające się prywatne firmy tej branży ("Cold", "Igloo") zamrażarki i szafy chłodnicze dla handlu i przetwórstwa spożywczego.

W branży spożywczej sukcesy odnoszą Palarnia Kawy "Segafredo Zanetti" i "Contimax" (przetwórstwo rybne), znakomite mieszanki i specyfiki ziołowe produkuje bocheński oddział Krakowskich Zakładów Zielarskich "Herbapol" S.A. Istniejący i tworzący się przemysł nie stanowi zagrożenia dla środowiska naturalnego. Szansą na dynamiczny rozwój Bochni jest więc jej przekształcenie w ośrodek turystyki, rekreacji i lecznictwa - w oparciu o walory mikroklimatyczne i turystyczne kopalni soli (już w XVI wieku niektórzy podróżnicy odwiedzający bocheńską żupę np. Jodok Willich z Reszla, napomykali o jej leczniczych właściwościach).

W 1981 r. zabytkowe wyrobiska zostały wpisane do rejestru zabytków, a w 2000 roku Prezydent RP Aleksander Kwaśniewski podjął decyzję o uznaniu bocheńskiej żupy za Pomnik Historii. Kopalnia jest niezaprzeczalnie największą atrakcją turystyczną miasta. To najstarszy, działający nieprzerwanie zakład wydobywczy w Europie. 750 letnia działalność górnicza stworzyła podziemny labirynt solnych komór i korytarzy. Solne ściany i stropy sprawiają, że przepływające przez nie powietrze nasycone jest mikroelementami niezbędnymi do właściwego funkcjonowania organizmów żywych. Przez cały rok utrzymuje się tu stała temperatura, wysoka wilgotność i stopień jonizacji oraz duża zawartość chlorków sodu. Ten specyficzny mikroklimat leczy choroby górnych dróg oddechowych, astmę i dolegliwości alergiczne. Celom leczniczym ma służyć komora "Ważyn" - największe podziemne wyrobisko w Europie będące dziełem człowieka. Podziemne uzdrowisko dysponuje obecnie 220 łóżkami dla amatorów pobytów nocnych. Kuracjusze mają do dyspozycji salę gimnastyczną, boisko sportowe, kawiarnię i wydzieloną część taneczną. Naziemna część Uzdrowiska składa się z komfortowego hotelu oraz centrum rehabilitacji i odnowy biologicznej, które proponuje kuracjuszom między innymi: kąpiele perełkowe i solankowe z hydromasażem, okłady borowinowe, krioterapię, kinezyterapię. Uzdrowisko Kopalni Soli Bochnia Podziemne wyrobiska udostępnione zostały także turystom. Zjazdy odbywają się szybem sutoris - od XIII wieku nieprzerwanie czynnym. Mała piętrowa winda, zabierająca jednorazowo 12 osób, zwozi kuracjuszy i zwiedzających na głębokość 223 metrów. Potem spacer lub przejażdżka kolejką kilkusetmetrowym głównym traktem komunikacyjnym na poziomie August w kierunku szybu Campi. Charakter kopalni w Bochni jest specyficzny i niepowtarzalny, sprawia ona wrażenie autentycznie starej i surowej. Jest zdecydowanie mniejsza od Wieliczki i nie ma tu przepychu wielickiego muzeum, dzięki temu jednak daje autentyczne wyobrażenie o pracy wykonywanej tu przez 750 lat.

Podziemna kaplica nosi imię patronki górników solnych błogosławionej Kingi. Z jej postacią wiąże się legenda dotycząca odkrycia soli w Bochni. Głosi ona mianowicie, że cenny kruszec został odkryty w sposób cudowny właśnie dzięki błogosławionej Kindze. Była ona córką króla Beli IV, żoną księcia krakowsko - sandomierskiego Bolesława Wstydliwego. Ojciec podarował córce kopalnię soli w Marmarosz, Kinga średniowiecznym zwyczajem, biorąc ją w posiadanie wrzuciła do żupy solnej swój pierścień. Kiedy przyjechała do Polski, zaprowadziła swego małżonka do niewielkiej osady nad Babicą i nakazała kopać szyb w ogródku pewnego szewca. W pierwszej wydobytej grudce soli odnaleziono pierścień, który królewna wrzuciła do szybu w dalekim Siedmiogrodzie. Wybudowany w tym miejscu szyb nazwano Sutoris, co znaczy szewczy. Co prawda historycy inaczej tłumaczą odkrycie złoża solnego w Bochni, w zupełnie nie cudowny sposób, jednak górnicy wielką czcią otaczają bł. Kingę przypisując jej zdziałanie licznych cudów m.in. cudowne ugaszenie pożaru w mieście i Żupie.

Zabytkowe kamieniczki z poł. XIX w. Kopalnia jest najcenniejszym zabytkiem Bochni, jednak godne uwagi są również inne obiekty i miejsca. Do takich niewątpliwie należy centrum z rynkiem, które przetrwało w średniowiecznym układzie urbanistycznym, jeszcze z czasów lokacji. Urokliwe kamieniczki pochodzą z XVIII - XIX wieku. Spokojne uliczki zachowały swoje szesnastowieczne nazwy: Oracka, Solna Góra, Floris. Szereg ulic nosi nazwy związane z górnictwem solnym. Bazylika św. Mikołaja, widok od strony zachodniej, w tle rekonstrukcja drewnianej dzwonnicy Cennym zabytkiem sztuki sakralnej jest majestatyczny kościół farny (od 1997 roku bazylika mniejsza), ufundowany w 1253 r. Obecny wzniesiony ok. 1440 r., wielokrotnie przebudowywany, ozdobiony gotycką fasadą. Wnętrze barokowo - rokokowe. Bazylika jest sanktuarium maryjnym ( znajduje się tu cudowny, koronowany w 1934 r. obraz Matki Bożej Bocheńskiej). Obok fary stała do niedawna drewniana dzwonnica z początku XVII wieku, jedna z najpiękniejszych w Polsce, która spłonęła w 1987 r. Dziś podziwiać można jej udaną rekonstrukcję. Z parku na wzgórzu Uzbornia rozciąga się malowniczy widok na miasto i Puszczęb Niepołomicką.