Historia:
Na Wawelu istniał gród i podgrodzie umocnione drewnianym częstokołem i obronnym wałem. W X i XI wieku powstały pierwsze budowle murowane - zamek i romańskie kościoły: katedra i bazylika romańska oraz kościół św. Feliksa i Adaukta. W roku 1000 w Krakowie utworzono biskupstwo. Od 1150 r. działała przy kościele zamkowym szkoła katedralna - najlepsza polska uczelnia przed założeniem uniwersytetu. W skarbcu katedralnym przechowywano insygnia władzy: koronę i berło Bolesława Śmiałego. W zasobnej bibliotece, która w 1100 r. liczyła 28 tytułów, przechowywano oprócz literatury o tematyce religijnej kilka dzieł literatury klasycznej, m.in. komedie Terencjusza, elegie Owidiusza i monografie historyczne Salustiusza. W 1142 r. biskup Robert konsekrował tzw. drugą katedrę wawelską, powstałą na miejscu zburzonego kościoła romańskiego. W reprezentacyjnej katedrze uroczyście złożono po przeniesieniu ze Skałki ciało św. Stanisława oraz relikwie św. Floriana. Rozbicie dzielnicowe w XII wieku i nieustanne walki książąt dzielnicowych nie przeszkodziły miastu w intensywnym rozwoju i rozbudowie. W 1138 r. zamek krakowski nabrał większego znaczenia, pozostając zgodnie z testamentem Bolesława Krzywoustego siedzibą senioratu i niejako stolicą Polski. Zniszczone po najeździe Tatarów w 1241 r. budowle zostały zastąpione przez nowe, gotyckie. Lokacja miasta na prawie magdeburskim w 1257 r. wyznaczyła nowy układ urbanistyczny z centralnie położonym rynkiem i regularną szachownicą rozchodzących się od rynku ulic. W XIII wieku utworzono nowy system umocnień z murami obronnymi, basztami strzelniczymi i ufortyfikowanymi bramami wjazdowymi, stopniowo wzbogacany i modyfikowany w wiekach następnych. 20 stycznia 1320 r. odbyła się pierwsza w Krakowie koronacja - Władysława Łokietka i jego żony Jadwigi, a w następnych pięciu wiekach - 35 innych koronacji. Katedra stała się również królewską nekropolią. Dla miasta niezwykle istotne okazały się rządy Kazimierza Wielkiego, mecenasa sztuki i protektora nauk. Król założył dwa nowe miasta: Kazimierz i Kleparz, związane ściśle z Krakowem. Powstały gotyckie kościoły Franciszkanów i Dominikanów, trwała budowa kościoła Mariackiego, kościołów Bożego Ciała i św. Katarzyny na Kazimierzu, przebudowa katedry i zamku na Wawelu, średniowiecznej hali targowej - Sukiennic, ratusza miejskiego i innych budowli użyteczności publicznej. W 1364 r. Kazimierz Wielki powołał Akademię Krakowską, która dała początek Uniwersytetowi Jagiellońskiemu. Wielki książę litewski Władysław Jagiełło, koronowany na króla Polski w 1386 r., zapoczątkował największą dynastię polską rządzącą krajem przez ponad 200 lat. Kraków stał się stolicą monarchii obejmującej rdzennie polskie ziemie i wielkie obszary litewsko-ruskie. Dwór królewski odgrywał istotną rolę w kształtowaniu życia kulturalnego i artystycznego. Z Włoch, Niemiec i innych państw przybywali wybitni humaniści, naukowcy i artyści. W roku 1477 z Norymbergii przybył Wit Stwosz, aby na zlecenie mieszczan wyrzeźbić wielki ołtarz do kościoła Mariackiego. Po kolejnej przebudowie w latach 1499-1536 zamek na Wawelu stał się perłą renesansowej architektury, a kaplica Zygmuntowska - najpiękniejszą kaplicą grobową w Polsce. Zamek, ozdobiony kolekcją flandryjskich arrasów, godnie pełnił rolę rezydencji władcy nowoczesnego i silnego państwa. Pod koniec XVI wieku stolicę przeniesiono do Warszawy. Kraków stracił swoje dotychczasowe znaczenie zachowując jedynie reprezentacyjną rolę miejsca koronacji i pogrzebów królewskich. W połowie XVII wieku czarna ospa zdziesiątkowała mieszkańców miasta. Ocenia się, że zmarło ponad 20.000 osób. Niedługo później wojska szwedzkie zniszczyły i zrabowały Kazimierz, Kleparz, przedmieścia i Stare Miasto. Kraków stał się. prowincjonalnym ośrodkiem drobnego handlu i rzemiosła. Artystyczny mecenat sprawował jedynie Kościół. Odbudowane ze zniszczeń kościoły i klasztory otrzymały nową, barokową szatę. Największym architektonicznym osiągnięciem tego czasu jest kościół św. Anny, wzniesiony zgodnie z projektem Tylmana z Gameren, z dekoracją stiukową Baltazara Fontany. W roku 1702 miasto ponownie zajęły i spustoszyły wojska szwedzkie. Spłonął zamek na Wawelu. Wojska pruskie i rosyjskie dopełniły dzieła zniszczenia. Po pierwszym rozbiorze Polski w r.1772 południową część Małopolski zajęły wojska austriackie. 24 marca 1794 r. rozpoczęło się w Krakowie powstanie kościuszkowskie. Ostatecznie traktat rozbiorowy z 1795 r. przyznał miasto Austriakom. Następne lata były dla Krakowa łaskawsze. Okresowo włączone do Księstwa Warszawskiego, po upadku Napoleona otrzymało status wolnego miasta. Na miejscu zburzonych murów obronnych utworzono Planty, powstawały nowe dzielnice poza dotychczasowym obrębem miasta. Po upadku powstania listopadowego Kraków jako jedyny zachował autonomię. W roku 1846 znalazł się ponownie w granicach państwa austriackiego. Pomimo okupacji miasto cieszyło się stosunkowo dużą swobodą. W tym czasie Kraków stał się symbolem i centrum polskości i duchową stolicą kraju. Rozwijały się instytucje naukowe i kulturalne: z Towarzystwa Naukowego Krakowskiego powstała Akademia Umiejętności, w 1818 r. założono Akademię Sztuk Pięknych, a w 1854 r. powołano Towarzystwo Przyjaciół Sztuk Pięknych. Zbliżająca się wojna z Rosją przyczyniła się do nasilenia ruchów niepodległościowych. W 1910 r. powstało paramilitarne Towarzystwo "Strzelec". W Krakowie działały legalnie prawie wszystkie partie polityczne. 6 sierpnia 1914 r. wyruszyła z krakowskich Oleandrów Pierwsza Kompania Kadrowa. Po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. Kraków stał się ważnym ośrodkiem administracji, sztuki. Dynamicznie zaczął się rozwijać przemysł. Druga wojna światowa, chociaż nie zniszczyła zabytkowej architektury, poczyniła ogromne spustoszenia. 6 listopada 1939 r. wywieziono do obozu koncentracyjnego w Sachsenhausen profesorów Uniwersytetu Jagiellońskiego i najwybitniejszych przedstawicieli elity intelektualnej miasta. Po wojnie zmieniła się uprzywilejowana dotąd pozycja Krakowa. Intencją ówczesnych władz było ograniczenie roli inteligencji. Wyrazem tych dążeń była budowa Nowej Huty i napływ do Krakowa ogromnej rzeszy robotników. Stało się jednak tak, że to właśnie środowiska artystyczne i naukowe kształtują charakter 800-tysięcznego już miasta i stanowią jego największy atut.
|
