Historia:
Pojawiające się na pocz. XVII w. pierwsze konflikty religijne i gospodarcze nasiliły się w połowie stulecia wraz z narastającymi problemami tego typu, w całym kraju. W tym czasie następuje schyłek słynnych lubelskich jarmarków. Pojawiły się epidemie "morowego powietrza", jak np. w 1630 r., gdy dżuma zebrała ok. 5 tys. ofiar. Najtragiczniejsze skutki dla Lublina jak i dla całego kraju miały wojny, które prowadziła Rzeczpospolita od poł. XVII w. Powstanie kozackie na Ukrainie w 1648 r wywołało w Lublinie panikę i wyjazd wielu obcych kupców. W 1655 r. wojska kozacko-rosyjskie złupiły miasto, zwłaszcza dzielnicę żydowską. Rok później do Lublina wtargnęły wojska szwedzkie, uzmysławiając mieszkańcom czym jest "potop". Zabudowa miasta popadła w ruinę a ludność zdziesiątkowana. Nastąpił spadek aktywności gospodarczej mieszczan. Lata wielkiej wojny północnej na pocz. XVIII w. przynoszą dalszą ruinę i zubożenie lublinian, mimo przywileju uzyskanego w 1703 r. od Augusta II zrównującego Lublin z Krakowem, za wierność okazaną monarsze podczas jego walki z królem szwedzkim. W wyniku działalności Lubelskiej Komisji Boni Ordinis (Dobrego Porządku), która powstała w 1780 r. nastąpiło rozbudzenie i odbudowa życia miejskiego. Restaurowano stare i budowano nowe kamienice, odrestaurowano ratusz nadając mu piękny klasycystyczny wystrój, brukowano ulice. Po blisko 100 latach przerwy odrodził się w Lublinie protestantyzm. W 1788 r. zbudowano ewangelicką świątynię pw. Świętej Trójcy, która funkcjonuje do dzisiaj. Ożywioną działalność prowadził Trybunał Koronny, który spełniał również rolę lokalnego ośrodka kultury. Mieszczanie lubelscy z radością przywitali ogłoszenie Konstytucji 3 Maja. Pierwszym konstytucyjnym prezydentem miasta został wówczas Teodor Gruell-Gretz, Niemiec z Warmii, który swoją gospodarnością zasłużył na wdzięczność lublinian. Niestety, już w 1792 r. miasto zajęły wojska rosyjskie, które na rozkaz carycy Katarzyny II najechały odradzającą się Rzeczpospolitą. Insurekcja Kościuszkowska tylko na krótko ożywiła niepodległościowe nadzieje. W latach 1795-1809 Lublin znalazł się pod zaborem austriackim, który był jednocześnie okresem zastoju społeczno-gospodarczego. Krótkotrwały epizod Księstwa Warszawskiego (1809-1815) nie przyniósł większego ożywienia gospodarczego, co najwyżej kulturalne. Kwitło życie towarzyskie gdy w mieście pojawili się dyplomaci i oficerowie napoleońscy. Po abdykacji Napoleona Lublin zajęli Rosjanie (1813) a wyniku postanowień Kongresu Wiedeńskiego miasto znalazło się w Królestwie Polskim, aż do poł. XIX w. Lublin podzielono na dwa cyrkuły: I. - miasto chrześcijańskie i II. - miasto żydowskie. Przez pierwsze kilkanaście lat udało się uporządkować i rozbudować miasto. Pojawiły się pierwsze manufaktury sukiennicze i fabryka tytoniu, rozwijała się działalność oświatowa i kulturalna, m.in. w 1818 r., z inicjatywy Stanisława Staszica, powstało Towarzystwo Przyjaciół Nauk a w 1826 r. odsłonięto pomnik Unii Polsko-Litewskiej. Lublinianie, podobnie jak wszyscy Polacy, nie chcieli jednak żyć w gorsecie carskiej zwierzchności i spontanicznie poparli wybuch Powstania Listopadowego. W mieście istniał ośrodek podziemnej władzy powstańczej, mimo stacjonowania tu 5-tysięcznego garnizonu rosyjskiego. Do oddziałów powstańczych poszła połowa uczniów liceum lubelskiego a prawie wszyscy ze starszych klas. Po upadku powstania na mieszkańców Lublina spadły kontrybucje, konfiskaty, aresztowania i zsyłki na Syberię. W II poł. XIX w., w okresie Lublina gubernialnego, w epoce kapitalizmu, uformował się nowy kształt urbanistyczny miasta. W 1877 r. Lublin zyskał połączenie kolejowe z Warszawą i Kowlem. Powstały fabryki maszyn rolniczych, kotłów, wag, garbarnia, browar, młyny wodno-parowe, a ich właścicielami byli przeważnie ewangelicy. W przeddzień wybuchu I wojny światowej liczba mieszkańców przekroczyła 80 tys., z czego połowę stanowili Żydzi, 40 % katolicy a ok. 10 % prawosławni i protestanci. Wydarzenia rewolucyjne 1905 r. w Polsce i Rosji przyniosły Lublinowi pewne zdobycze, m.in. zakładano prywatne szkoły średnie z językiem polskim. W 1908 r. powstała Biblioteka Publiczna im. Hieronima Łopacińskiego, w 1914 r. otwarto Muzeum Lubelskie. W rok po wybuchu I wojny światowej Rosjanie opuścili Lublin a na ich miejsce wkroczył okupant austriacki. Ciężką sytuację materialną łagodziły większe swobody w życiu publicznym, zarówno kulturalnym jak i oświatowym, a z czasem i politycznym. U schyłku 1918 r., gdy Polska odzyskiwała niepodległy byt, Lublin stał się ośrodkiem nowej państwowości - 7 listopada powstał Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej z Ignacym Daszyńskim na czele, politykiem związanym z Józefem Piłsudskim. Lublin był tylko przez cztery dni stolicą Polski, ponieważ już 11 listopada Tymczasowy Rząd podporządkował się władzom centralnym w Warszawie. W okresie międzywojennym, w wyniku ukształtowania granic II Rzeczypospolitej, Lublin znalazł się w centrum Polski a województwo lubelskie było jedynym w kraju, które nie graniczyło z żadnym obcym państwem. Miasto miało początkowo bardziej charakter administracyjny i handlowy, niż przemysłowy. Istniejące fabryki i przedsiębiorstwa przypominały zakłady rzemieślnicze. W 1918 r. powstał Katolicki Uniwersytet Lubelski, a w 1930 żydowska Uczelnia Mędrców. Ówczesny Lublin uważany był za znaczący ośrodek kulturalny. Duże sukcesy osiągał teatr miejski, zarówno polski jak i żydowski, wybitne osiągnięcia notowała miejscowa grupa literacko-poetycka z Józefem Czechowiczem, Franciszką Arnsztajnową i Józefem Łobodowskim na czele. Ciężkie bombardowania niemieckiego lotnictwa, 9 i 13 września 1939 r., spowodowały duże zniszczenia budynków i ulic oraz śmierć kilkuset osób. Od bomby zginął wówczas młody i niezwykle utalentowany poeta Józef Czechowicz. 18 września do miasta wkroczyli Niemcy i rozpoczął się jeden z najtragiczniejszych okresów Lublina. Wielkim dramatem był los 40 tysięcy ludności żydowskiej, którą okupant zamknął w getcie a w 1942 r. dokonał jej zagłady w Treblince, Sobiborze, Bełżcu i Majdanku. Hitlerowski obóz na Majdanku stał się wspólnym grobem kilkuset tysięcy ludzi z 26 państw Europy! Terrorowi i eksterminacji podlegała również ludność polska, którą wywożono na przymusowe roboty do Niemiec lub do obozów koncentracyjnych, torturowano i zabijano w siedzibie gestapo "Pod Zegarem" i na Zamku Lubelskim. Mieszkańcy Lublina odpowiadali zorganizowanym oporem i walką. Już w październiku 1939 r. powstała podziemna organizacja Komenda Obrońców Polski (rozbita na przeł. 1940/41 r. przez gestapo), następnie Służba Zwycięstwa Polsce, przekształcona w Związek Walki Zbrojnej. W Lublinie AK miała ok. tysiąca zaprzysiężonych członków, działających w 6 rejonach miasta, wydzielonych przez władze Komendy Okręgu Armii Krajowej, dowodzonych do 1943 r. przez pułkownika Kazimierza Tumidajskiego ps. "Marcin". Działały tu również konspiracyjne jednostki Batalionów Chłopskich i Armii Ludowej, produkowano broń i amunicję, prowadzono tajne nauczanie, wydawano prasę konspiracyjną, likwidowano konfidentów i funkcjonariuszy gestapo i policji, niesiono pomoc więźniom Majdanka i Zamku oraz ich rodzinom. W dniach 21-23 lipca 1944 r. lubelskie oddziały AK i BCH uniemożliwiły, opuszczającym Lublin hitlerowcom, dokonanie wielu zniszczeń, jednocześnie obsadziły urzędy i budynki państwowe. Wkrótce po wkroczeniu wojsk polskich i radzieckich do Lublina oddziały AK i BCH zostały zmuszone do złożenia broni a kierownictwo aresztowano i internowano. Nadeszły nowe dni "wyzwoleńczej okupacji" sowieckiej i podporządkowanej jej Polskiej Partii Robotniczej, PKWN, Krajowej Rady Narodowej, sztabu głównego Wojska Polskiego... Od sierpnia 1944 r. do stycznia 1945 Lublin pełnił funkcję stolicy odzyskanych spod okupacji niemieckiej obszarów, zwanych Polską Ludową. Zamek Lubelski, który w czasie zaborów i okupacji hitlerowskiej pełnił funkcję więzienne, znowu zapełnił się skazanymi - głównie polskimi patriotami, nie mogącymi pogodzić się z narzuconą, wbrew polskiemu społeczeństwu, rzeczywistością polityczną i społeczną.
|
