Płońsk

Płońsk leży nad rzeką Płonką w północnej części Mazowsza. Położony jest na rozwidleniu międzynarodowych tras nr 7 Warszawa-Gdańsk i nr 10 Warszawa- Bydgoszcz- Szczecin. Odległość do stolicy wynosi tylko 60 km Miasto zajmuje obszar 11,4 km2 i liczy prawie 23 tys. mieszkańców. Dzieje Płońska to 600 lat istnienia miasta i 14 wieków historii grodu, który dał mu początek.

W źródłach średniowiecznych Płońsk występuje jako: Plonz, Plonsko, Plonysko, in Plonszko, Ploń, in Ploniska, in Plonsk. Istnieją obecnie dwie wersje, co do pochodzenia nazwy miasta. Pierwsza z nich mówi, iż nazwa ta ma charakter topograficzny, a jej genezą jest pojęcie „płona” bądź „płonia”, oznaczające wartkie, głębokie, niezamarzające zimą fragmenty rzek. Druga wersja natomiast zakłada, iż miasto było miejscem kultu słowiańskiego boga Płona i stąd też nazwa Płońsk.

Historia Płońska liczy ponad 600 lat, choć osadnictwo na jego terenie sięga VI-VII wieku, co zostało udokumentowane badaniami archeologicznymi, prowadzonymi na tzw. „Górze Kawałowskiego” w latach 1975-1980. Eksponaty są przechowywane w Okręgowym Muzeum w Ciechanowie, skąd planuje się je przewieźć do Płońska wkrótce po otwarciu Muzeum Ziemi Płońskiej. Historię Płońska można najpełniej poznać odwiedzając Pracownię Dokumentacji Dziejów Miasta, która gromadzi wiadomości i aktywnie poszukuje wszystkich informacji dotyczących miasta i jego mieszkańcach.

Warto wiedzieć, że Płońsk uzyskał prawa miejskie od księcia mazowieckiego Siemowita, pomiędzy 1399 a 1412 rokiem. Przywileje lokacyjne nie zachowały się w oryginale. Znany dokument pisany pochodzi dopiero z 1527 roku. Król Zygmunt I potwierdzał w nim prawa miejskie, herb oraz pieczęć Płońska, który  był siedzibą kasztelani, a od XIV w. pełnił funkcję powiatu.

Istotny rozkwit miasta nastąpił w XVI w., ale już w XVII stuleciu, po potopie szwedzkim, zaczął się regres gospodarczy – ze 130 domów pozostało jedynie 21. W wyniku groźnych pożarów, jak również nieszczęść, które dotknęły całą Polskę w okresie rozbiorów i zrywów narodowowyzwoleńczych, Płońsk stracił na znaczeniu.

W historię Płońska wpisana jest również tradycja narodu żydowskiego. Szczególne znaczenie żydowska społeczność Płońska uzyskała po potopie szwedzkim i otrzymaniu w 1670 roku od króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego przywileju, na mocy, którego Żydzi mogli budować domy, bożnice i produkować piwo. Do wybuchu II wojny światowej obie społeczności: polska i żydowska żyły wspólnie, budowały i zmieniały Płońsk. Dziś o dawnej obecności Żydów w naszym mieście świadczy zaledwie kilka starych kamieniczek. W 1983 roku, na miejscu dawnego cmentarza żydowskiego odsłonięto pomnik, tzw. „Lapidarium”, upamiętniający męczeństwo narodu żydowskiego. Władze miasta Płońska, w którym Dawid Ben Gurion urodził się i dorastał, oraz przedstawiciele okręgu Ramat-Negev, w którym spędził on ostatnie 20 lat życia, podpisali 16 lutego 1997 r. deklarację „zawarcia sojuszu bliźniaczych miast”. Zdecydowano o współpracy, wymianie młodzieży i utworzeniu stałej ekspozycji muzealnej poświęconej pierwszemu premierowi Izraela. Na budynku, w którym mieszkał Dawid Ben Gurion znajduje się pamiątkowa tablica. W miejscu, gdzie stał jego dom rodzinny, powstało tzw. „Drzewo Pamięci”, na którym zawieszane są „liście pamięci” przez członków wszystkich izraelskich delegacji, odwiedzających Płońsk.

Ważną postacią w dziejach Płońska był Jan Walery Jędrzejewicz (1835-1887), uważany za ojca polskiej spektroskopii. Pracował jako lekarz w płońskim środowisku, a od 1872 roku prowadził stację meteorologiczną oraz obserwatorium astronomiczne. Jego badania przyniosły mu sławę również poza granicami kraju. W świecie naukowym zasłynął, jako autor podręcznika kosmografii. Na płońskim cmentarzu znajduje się zabytkowy grób J. W. Jędrzejewicza. O jego życiu przypomina także tablica wmurowana w ścianę domu, w którym mieszkał, oraz popiersie wystawione przed budynkiem Miejskiego Centrum Kultury. Imię doktora nosi jedna z ulic w centrum miasta. Po śmierci Jana Walerego Jędrzejewicza jego pracę kontynuował zasłużony lekarz i naukowiec, Leon Rutkowski. Współpracował z Polską Akademią Umiejętności. Prowadził ważne badania naukowe z dziedziny antropologii. Zmarł w 1917 roku. Jego grób znajduje się na płońskim cmentarzu. Imieniem doktora Leona Rutkowskiego nazwano jedną z ulic miasta.

W starej części płońskiego cmentarza znajdziemy wiele świadectw zaangażowania mieszkańców miasta w walkę o uzyskanie niepodległości w 1918 roku. Duża zbiorowa mogiła przypomina również o udziale płońszczan w wojnie polsko-bolszewickiej z 1920 roku. Znajdziemy tu również groby żołnierzy, bojowników podziemia niepodległościowego i ofiar hitlerowskiego terroru z okresu II wojny światowej. Płońszczanie aktywnie uczestniczyli w konspiracji. Na terenie miasta i w okolicach działały: Armia Krajowa, Tajna Armia Polska, Narodowe Siły Zbrojne i Narodowe Zjednoczenie Wojskowe. O skali działań podziemia może świadczyć fakt, że AK i NSZ wydawały w powiecie płońskim cotygodniowe biuletyny informacyjne, a nawet tygodniki i regularne komunikaty radiowe. NSZ prowadziło szkolenia wojskowe. Obie organizacje prowadziły działania dywersyjne, polegające na dezorganizowaniu funkcjonowania administracji niemieckiej, sabotażu przemysłowym i kolejowym oraz zdobywaniu broni. W 1945 oddziały AK w powiecie płońskim aktywnie uczestniczyły w zwalczaniu okupanta niemieckiego. Również NSZ wystąpił otwarcie przeciwko Niemcom. Jednostki NSZ, działające samodzielnie, w czerwcu 1944 roku w wyniku zmian na arenie polityczno-wojennej połączyły się z AK. Na zajętym terenie NKWD i UB zastosowały represje, wywożąc setki osób do sowieckich łagrów.