Przemyśl

PRZEMYŚL - powiat grodzki, największe miasto i stolica powiatu ziemskiego

- jest jednym z najatrakcyjniejszych turystycznie i gospodarczo ośrodków w południowo - wschodniej Polsce. Położenie, 12 km od przejścia na granicy polsko-ukraińskiej w Medyce, u wrót Bieszczad, decyduje o przyjmowanych kierunkach rozwoju Przemyśla jako centrum handlowego, ważnego węzła komunikacyjnego i ośrodka turystycznego.

   Już w średniowieczu rywalizowały o Przemyśl: Polska, Ruś i Węgry. W X wieku czasowo osiedlili się na terenie dzisiejszego Przemyśla Węgrzy, zmierzający znad Wołgi do swej nowej ojczyzny na Nizinie Panońskiej. W roku 981 - jak podaje kijowski kronikarz Nestor - książę ruski Włodzimierz "poszedł na Lachów i zajął grody ich: Przemyśl, Czerwień i inne". Przemyśl był wówczas jednym z najgłówniejszych grodów Lędzian, a jego znaczenie potwierdza fakt wybudowania na zamkowym wzgórzu, w czasach pierwszych Piastów (prawdopodobnie za Bolesława Chrobrego) okazałej, kamiennej rezydencji - pallatium wraz z rotundą. Źródła potwierdzają, że już w XI wieku powstała tu też pierwsza osada żydowska.

   Od schyłku wieku X do połowy wieku XIV znalazł się Przemyśl pod dominującym wpływem Rusi (pomimo okresowej przynależności do Polski i Węgier). Przez pewien czas gród nad Sanem był nawet stolicą suwerennego księstwa. Ostatecznie ziemię przemyską, wraz z całą Rusią Halicką, przyłączył w 1340 roku do Polski, ostatni z Piastów, król Kazimierz Wielki. Za czasów tego monarchy wzniesiono murowany zamek, a miasto zaczęło się rozwijać, stając się ważnym centrum osadniczym, administracyjno-gospodarczym, handlowym i kulturalnym. Korzystne tendencje umocniły się po nadaniu (a raczej jedynie odnowieniu) miastu w 1389 roku przez króla Władysława Jagiełłę przywileju lokacyjnego na prawie magdeburskim.

      Największy rozkwit Ziemi Przemyskiej przypada na czasy renesansu. To wówczas powstawały liczne miasta i osady, rezydencje magnackie, obiekty sakralne. Pomimo ciągłych zagrożeń, jak najazdy obcych wojsk czy pożary, rozwój ten nie został zahamowany. Utrwaliły swoją pozycję liczne możne rody, m.in.: Krasickich, Sapiehów, Fredrów, Korniaktów, Stadnickich, Herburtów, Drohojowskich, Mniszchów i wiele, wiele innych, wznosząc okazałe budowle rezydencjonalne. Mieszkańcy tych terenów odegrali ważną rolę w polskiej kulturze czy nauce, by wspomnieć chociażby: Marcina Króla z Żurawicy - profesora Akademii Krakowskiej, Bernarda Wapowskiego - wybitnego kartografa czy Stanisława Orzechowskiego - pisarza politycznego i teologa.

   Z Ziemią Przemyską związani też byli inni sławni twórcy, jak Ignacy Krasicki - urodzony w Dubiecku, "książę poetów stanisławowskich" czy największy polski komediopisarz - Aleksander Fredro. Do ożywienia intelektualnego i artystycznego przyczyniła się działalność licznych dworów, czego najlepszym przykładem jest kulturotwórcza i patriotyczna aktywność kilku pokoleń rodu Pawlikowskich z Medyki.

   Upadek Przemyśla i innych miejscowości regionu postępował już od XVIII wieku, a pogłębił się po zagarnięciu tych terenów przez Austrię w 1772 roku. Symptomy pewnego ożywienia zaczęły się dopiero w drugiej połowie XIX wieku, kiedy to władcy monarchii dostrzegli i strategiczne położenie Przemyśla i postanowili wykorzystać ten atut, wznosząc potężną (trzecią co do wielkości w Europie) twierdzę. Wraz z budową twierdzy nastąpił dynamiczny rozwój miasta i regionu, do czego przyczyniło się też otwarcie w 1860 roku linii kolejowej łączącej Kraków ze Lwowem.

   Twierdza Przemyśl odegrała ważną rolę podczas pierwszej wojny światowej, a pozostałością po tamtych czasach są imponujące relikty architektury militarnej i liczne cmentarze wojenne. Konsekwencją wojennych zmagań były nie tylko zniszczenia ale także planowe "oczyszczenie przedpola twierdzy" w 1914 roku. Zrównano wówczas z ziemią kilkadziesiąt podprzemyskich wsi i przysiółków, wraz z zabytkowymi kościołami cerkwiami i dworami, m.in. w Kuńkowcach unicestwiono dwór znanego pisarza historycznego i kolekcjonera Władysława Łozińskiego.

   W czasach Drugiej Rzeczypospolitej, Przemyśl był nadal jednym z najważniejszych centrów administracyjnych. Mieściło się tu m.in. Dowództwo Okręgu Korpusu X Wojska Polskiego, obejmujące swoim zasięgiem tereny od Drohobycza po Kielce. Rozwijały się liczne towarzystwa społeczno-kulturalne, na przykład.: założone w 1909 roku Towarzystwo Przyjaciół Nauk.

   Druga wojna światowa i jej konsekwencje przekreśliły jednak nadzieje na utrwalenie takiego stanu rzeczy i podtrzymanie korzystnej koniunktury. W latach 1939 - 1941 miasto i okoliczne ziemie zostały podzielone pomiędzy dwa totalitarne mocarstwa - hitlerowskie Niemcy i Związek Radziecki. Międzypaństwowa granica biegła Sanem. Prawobrzeżna część miasta nazywała się Peremyszl, zaś lewobrzeżna - Deutsch Przemysl. Wiele osób zginęło próbując nielegalnie tę granicę przekroczyć.

   Po drugiej wojnie światowej miasto nabrało nowego, przygranicznego charakteru. Zmieniła się struktura ludnościowa. Niemal zupełnie znikła społeczność żydowska. Wysiedlono większość społeczności ukraińskiej. Opuszczone miejsca zasiedlili nowi osadnicy, zarówno ze Wschodu jak i z przeludnionych terenów Polski.