Historia:
Historia Radomska sięga XI wieku. Zasadniczymi czynnikami miastotwórczymi, obok grodu, były przechodzące tędy drogi handlowe: ze Śląska na Ruś oraz szlak solny z Bochni do Wielkopolski i na Mazowsze. Istotny wpływ na kształtowanie się miasta miał także ośrodek kultu religijnego - kościół Św. Lamberta. W źródłach pisanych najstarsza wzmianka o Radomsku pochodzi z 1243r., wtedy to książę Konrad Mazowiecki podczas swego pobytu w Radomsku wystawił dokument potwierdzający akt nadania dla dominikanów w Płocku. Podstawowy dokument dla Radomska - dokument lokacyjny nadający prawa miejskie został wystawiony w 1266 r. przez księcia sieradzkiego Leszka Czarnego. Także z imieniem Leszka Czarnego wiąże się wybudowanie kościoła pod wezwaniem Świętego Krzyża i klasztoru oo. Franciszkanów, sprowadzonych do Radomska w 1288 r. W XIV wieku miasto było miejscem ważnych wydarzeń historycznych. Tu odbyły się dwa zjazdy, które zdecydowały o wyborze dynastii panującej w Polsce. W 1382 r. zebrana w Radomsku szlachta nie dopuściła na tron Polski Zygmunta Luksemburczyka zaręczonego z Marią - starszą córką Ludwika Węgierskiego. Na drugim zjeździe podjęto decyzję o obsadzeniu na tronie polskim Jadwigi - młodszej córki Ludwika Węgierskiego, która 14 października 1384 roku przybyła na Wawel. Podczas panowania Jagiellonów nastąpił dalszy rozwój miasta. Rozwojowi handlu sprzyjały przechodzące przez Radomsko szlaki handlowe oraz krzyżujące się tu drogi znad Pilicy i Warty. Miejscowi kupcy utrzymywali stosunki handlowe z wieloma miastami, także z ówczesną stolicą - Krakowem. W XVII wieku ustawiczne wojny i słabość władzy centralnej przyczyniły się do upadku miast w całej Rzeczypospolitej. Początkiem pauperyzacji Radomska było jego ograbienie i spalenie przez oddziały wojsk najemnych - lisowczyków powracających ze Śląska w 1624 roku. Upadło rzemiosło i handel, a epidemia tyfusu zdziesiątkowała ludność. W dobie Sejmu Czteroletniego miasto włączyło się w nurt krajowych przemian. W roku 1789 utworzona została organizacja samorządowo-administracyjna: Komisja Porządkowa Cywilno-Wojskowa. Radomsko stanowiło przykład realizacji kołłątajowskiej koncepcji ruchu mieszczańskiego. Delegaci miasta wzięli udział w "czarnej procesji" w roku 1879 i opowiedzieli się za Konstytucją 3 maja. Dla poparcia uchwał Sejmu Wielkiego, szczególnie Konstytucji, odbyła się w Radomsku manifestacja mieszkańców, w której uczestniczyli przedstawiciele patriotycznie nastawionej ludności z całego powiatu. Radomsko po II rozbiorze Polski w 1793 roku znalazło się pod zaborem pruskim, gdzie pozostawało do 1807 roku, kiedy to Napoleon Bonaparte powołał do życia Księstwo Warszawskie i miasto znalazło się w jego granicach. Księstwo przetrwało aż do 1815 roku. Rozwiązano je po klęsce Napoleona i utworzono zgodnie z postanowieniami Kongresu Wiedeńskiego Królestwo Polskie zwane Kongresówką, którego królem został car Rosji. Życie społeczeństwa polskiego będącego pod zaborami przepajały dążenia do odzyskania niepodległości. Mieszkańcy Radomska wzięli czynny udział w Powstaniu Listopadowym. Z zachowanego spisu wynika, że tylko jednego dnia 46 mężczyzn wstąpiło do polskich oddziałów wojskowych. Pod broń zaciągali się także młodzi ludzie ze Stobiecka Miejskiego, Folwarków, Bogwidzowy. Wysiłkiem mieszkańców całego powiatu wystawiono batalion Gwardii Ruchomej, który pod koniec stycznia 1831 r. liczył wraz z kadrą oficerską około 790 osób. Klęska Powstania Listopadowego nie zahamowała działalności narodowowyzwoleńczej. Bohaterską postawę wykazało społeczeństwo miasta w Powstaniu Styczniowym. W nocy 23 stycznia 1863 roku śmiałym atakiem na placówki rosyjskie rozpoczęło się wystąpienie zbrojne. Jednakże stacjonujące w mieście wojsko rosyjskie uprzedzone o zbliżaniu się powstańców przygotowało zasadzkę. W ratuszu pozostało kilku żandarmów, a żołnierze zajęli pozycję poza miastem. Polaków zaatakowano przed ratuszem. Źle uzbrojeni, zaskoczeni atakiem powstańcy poszli w rozsypkę. Część schroniła się w domach, lecz rano zostali aresztowani. Oficerów - Udynowskiego, Rakowskiego i Francewicza rozstrzelano, Grekowiczowi z garstką niedobitków udało się dotrzeć do Ojcowa, gdzie A. Kurowski organizował obóz powstańczy. Tak się zakończyła wyprawa rokująca tyle nadziei - kończy swą relację jeden z uczestników. W drugiej połowie 1863 r. do Radomska dotarła powstańcza partia Teodora Cieszkowskiego. Polacy rozbroili żołnierzy carskich, a następnie zarekwirowali z kasy rządowej 6 tysięcy rubli. Zasadniczym jednak celem przybycia Cieszkowskiego w te strony było werbowanie ochotników do wojska powstańczego. Aktywne działania polskich oddziałów w okolicach Radomska spowodowało zwiększenie liczebności wojsk rosyjskich. W tej sytuacji zmieniła się forma walki - niszczono tory kolejowe i mosty oraz zrywano linie telegraficzne. Przez obszar powiatu radomszczańskiego przechodziły partie powstańcze dowodzone przez Oxińskiego, Taczanowskiego, Daniłowicza, Kopernickiego, Chmieleńskiego, Lütticha i innych znanych dowódców. Często dochodziło do walk z nieprzyjacielem. Na miejscowym cmentarzu zachowało się wiele mogił z napisem na nagrobku: Powstaniec 1863. Symboliczną wręcz jest mogiła, w której spoczywa 74-letni Marcin Ziółkowski ze swym 16-letnim wnukiem Adolfem Zawadzkim - uczniem gimnazjalnym. Po upadku powstania nasilił się proces rusyfikacji. Zmieniono nazwy wielu miejscowości, Radomsko przemianowano na Noworadomsk. Represje popowstańcze nie zahamowały aktywności gospodarczej i społecznej mieszkańców Radomska. Wzrost demograficzny widoczny w drugiej połowie XIX wieku był wynikiem zmian zachodzących w strukturze gospodarczej miasta. Coraz więcej mieszkańców odchodziło od zajęć rolniczych i zaczęło utrzymywać się z rzemiosła, handlu i usług. W aktach miejskich z połowy XIX wieku odnotowano istnienie licznych warsztatów tkackich, płócienniczych, farbiarskich, grabarskich, kapeluszniczych i innych. Po uruchomieniu w 1848 roku kolei warszawsko-wiedeńskiej, która przechodziła przez Radomsko, zaczął rozwijać się przemysł. Ożywieniu gospodarczemu miasta towarzyszył rozwój kultury i oświaty. Zawiązywały się organizacje społeczne, które obok celów statutowych, łączyły społeczeństwo do obrony i zachowania polskości w dobie rusyfikacji. W roku 1881 powołano Ochotniczą Straż Pożarną, która jednocześnie była prekursorem amatorskiego ruchu teatralnego. Pod koniec XIX wieku działało w mieście kilka teatrów amatorskich. W wieku XIX Radomsko zaczęło rozwijać się także pod względem urbanistycznym. W 1828 roku został zatwierdzony plan regulacji miasta określający jego zabudowę. Na szeroką skalę zaczęto utwardzanie ulic. W drugiej połowie XIX wieku wzniesiono najokazalsze budowle w mieście, a wśród nich ratusz. Miały w nim siedzibę władze miasta, ale znajdował się w nim również areszt i pomieszczenia na skład narzędzi ogniowych. Na parterze wydzielono pomieszczenia dla handlu. Wznoszone były także budowle sakralne. W latach 1869-1876 wybudowany został na miejscu dawnego nowy kościół w stylu neobarokowym pod wezwaniem św. Lamberta. Nadszedł okres I wojny światowej. Radomsko znalazło się pod okupacją austriacką. Władze okupacyjne rekwirowały konie, bydło, środki transportu, a także sprzęt potrzebny do urządzenia instytucji okupacyjnych. W wyniku działań wojskowych, zniszczeniu uległo szereg urządzeń miejskich i fabrycznych. Wszystkie większe fabryki zaprzestały produkcji, co pogarszało sytuację materialną mieszkańców. W miarę przedłużania się wojny społeczeństwo Radomska coraz dotkliwiej odczuwało brak żywności i opału. Pogarszał się stan sanitarny miasta. W 1917 roku wybuchła epidemia tyfusu. Wojna, w której po przeciwnej stronie walczyły państwa zaborcze, rozbudziła nastroje niepodległościowe. Agitowano do legionów, organizowano patriotyczne imprezy. Organizacje polityczne i stowarzyszenia społeczne rozwijały działalność oświatowo-kulturalną. W ostatnich tygodniach wojny mieszkańcy Radomska przystąpili do rozbrajania austriackich żołnierzy, usuwali obcojęzyczne szyldy i napisy. Po latach niewoli nadchodziła niepodległość. Wybuch II wojny światowej stał się dla Radomszczan faktem wraz z pierwszymi bombami, które spadły na miasto 1 września rano. Naloty powtórzyły się w dniach następnych zmieniając centrum w ruinę. Już 3 września Radomsko zostało zajęte przez Niemców i rozpoczęły urzędowanie władze okupacyjne. Miasto przydzielono do Generalnej Guberni. Okupant przejął pod swój zarząd większe zakłady przemysłowe przestawiając produkcję na cele wojenne. Zlikwidowano polskie instytucje kulturalne i oświatowe, zakazano działalności organizacji społecznych. Każdy dzień okupacji naznaczony był terrorem i gwałtem. Już 4 września 1939 roku hitlerowcy rozstrzelali kilkanaście osób na Folwarkach, Bartodziejach, w Stobiecku Miejskim. W roku 1941 aresztowanych zostało w Radomsku 151 osób. Egzekucje były dokonywane na tzw. kopcu oraz w pobliskich miejscowościach jak: na Wygodzie, w Dmeninie, Pławnie, Strzałkowie. Dla zastraszenia ludności stosowano publiczne egzekucje. Barbarzyńskiemu wyniszczeniu uległa przede wszystkim ludność żydowska. Między 10 a 12 października 1942 r. wywieziono do obozu koncentracyjnego w Treblince około 7 tys. mieszkańców radomszczańskiego getta, a miejscowy kirkut stał się miejscem masowych zbrodni. Społeczeństwo Radomska wykazywało podczas okupacji postawę patriotyczną, wrogą wobec agresora. Stosowano wszelkie formy walki z okupantem - od biernego oporu przeciw zarządzeniom władz niemieckich, poprzez sabotowanie pracy w fabrykach i na kolei po gromadzenie broni, tworzenie i popieranie oddziałów zbrojnych, prowadzenie walki partyzanckiej. Ruch oporu Radomska nie występował jako siła jednolicie zorganizowana. Podzielony na kilka różniących się odłamów politycznych, miał wspólny cel - walkę z wrogiem o niepodległość kraju. Dnia 12 września 1944 r. rozegrała się największa bitwa na Ziemi Radomszczańskiej - bitwa pod Ewiną. Oddziały III Brygady AL im. gen. Bema przyjęły bitwę z dziesięciokrotnie liczebniejszym wojskiem niemieckim. Siły hitlerowskie określano na 200 samochodów z wojskiem (około 6 000 ludzi) oraz samochody pancerne. Nieprzyjaciel kilkakrotnie uderzał ze wszystkich stron na zgrupowanie żołnierzy Armii Ludowej. Dzięki bohaterskiej postawie, plan nieprzyjacielski nie powiódł się. Straty wroga oceniano na około 100 zabitych i 200 rannych. Na założone przez partyzantów miny najechało kilka pojazdów nieprzyjaciela, a w jednym z samochodów zginęła grupa oficerów niemieckich. Gdy wszystkie jednostki brygady zebrały się w punkcie koncentracji stwierdzono, że straty wyniosły 12 zabitych partyzantów, 11 rannych i kilkunastu zaginionych. Nazwa miejscowości Ewina została wyryta na pomniku Czynu Partyzanckiego w Polichnie wśród nazw największych walk partyzanckich w Polsce. Równocześnie z walką zbrojną prowadzona była walka o polska oświatę i kulturę oraz o utrzymywanie i wzbogacanie narodowych wartości. Bohaterami tej walki byli przede wszystkim nauczyciele. Władze okupacyjne pozamykały szkoły średnie, a w szkołach podstawowych zabroniły nauczania historii i geografii Polski. Niszczyły polskie księgozbiory. Tylko w jednej ze szkół radomszczańskich zdewastowano 580 tomów z biblioteki uczniowskiej i 200 z nauczycielskiej. W marcu 1940 r., w ramach tzw. akcji A-B, wymierzonej przeciwko inteligencji, aresztowano i wywieziono z Radomska do obozów koncentracyjnych 53 osoby. Nie zahamowało to jednak konspiracyjnej pracy oświatowej. Już pod koniec 1939 r. w mieście i powiecie rozpoczęto tajne nauczanie. Powstało ono samorzutnie - narodziło się z inicjatywy nauczycieli, szczególnie działaczy Związku Nauczycielstwa Polskiego oraz rodziców. Na początku 1940 r. powstała Tajna Organizacja Nauczycielska, obejmująca swą działalnością szkolnictwo podstawowe, średnie ogólnokształcące i zawodowe oraz oświatę dorosłych. Wśród cichych bohaterów radomszczańskiej konspiracji nieocenioną rolę odegrały kobiety, często bezimienne, o zapomnianych dziś nazwiskach. Pełniły one funkcje łączniczek, kolporterek konspiracyjnej bibuły, szyły odzież dla partyzantów, donosiły żywność, opatrywały rannych. Chlubnie zapisała się młodzież harcerska Szarych Szeregów - organizacji, którą powołano w Radomsku na przełomie roku 1939/1940. Ogromną wagę przykładano do pracy wychowawczej w duchu patriotycznym. Najstarsi wiekiem przechodzili szkolenie wojskowe. Radomsko zostało wyzwolone spod okupacji niemieckiej 16 stycznia 1945 roku. W raporcie o sytuacji miasta na dzień 22 stycznia 1945 r. napisanym przez szefa Zarządu Politycznego I Frontu Ukraińskiego można przeczytać m. in.: "Miasto nie ucierpiało od strzału, paniczna ucieczka Niemców uniemożliwiła im zburzenie budynków i przedsiębiorstw nawet gdzie były miny (fabryka "Metalurgii", budynek żandarmerii). Nie udało się również wywieźć do Niemiec urządzeń fabryk i przedsiębiorstw".
|
