Wąbrzeźno

Wąbrzeźno to miasto i gmina w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie wąbrzeskim. Miasto (znane pod historycznymi nazwami: Wambrez, Frideck, Fredeck, Frydek, Friedecum, Vredeck, Briesen itd.) położone jest pomiędzy trzema jeziorami: Zamkowym, Sicieńskim i Frydek, na Pojezierzu Chełmińskim, w centralnym punkcie historycznej ziemi chełmińskiej, 31 km na południe od Grudziądza i 43 km na północny-wschód od Torunia. W okolicy miasta znajdują się miejscowości podobnej wielkości, takie jak Golub-Dobrzyń, oraz mniejsze, jak np. Kowalewo Pomorskie, Płużnica i Radzyń Chełmiński. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa toruńskiego.

Powiat wąbrzeski usytuowany jest w województwie kujawsko - pomorskim, w środku historycznej Ziemi Chełmińskiej, w sąsiedztwie Torunia, Grudziądza, Chełmna i Brodnicy. Należy do makroregionu Pojezierza Chełmińsko – Dobrzyńskiego.
Powiat wąbrzeski powstał pod koniec XIX wieku na mocy ustawy władz pruskich z dnia 6 czerwca 1887r. Utworzono go z części powiatów: brodnickiego, grudziąckiego, chełmińskiego i toruńskiego. Ustawa weszła w życie 1 października 1887r. Powiat znajdował się w prowincji Prus Zachodnich oraz w kwidzyńskim okręgu regencyjnym. Pierwszym starostą (landratem) został mianowany Fryderyk Petersen. Sprawował on nadzór m.in. nad policja, szkolnictwem i wyznaniami, był także przewodniczącym komisji podatkowej. Wydział podatkowy tworzyło 6 członków: burmistrz Wąbrzeźna i Kowalewa oraz 4 właścicieli ziemskich. Rada powiatu składała się z 27 radnych. Powstały urzędy: skarbowy, katastralny i wojskowy urząd meldunkowy. Utworzono kasę powiatową, a pracę rozpoczęły dwa inspektoraty szkolne. Zatrudniono również lekarza weterynarii i lekarza medycyny. Obszar ówczesnego powiatu wynosił 59.478 ha ziemi, 9.872 ha lasów i 1.152 ha wód. W jego skład wchodziły miasta: Wąbrzeźno, Golub, Kowalewo oraz 53 gminy wiejskie i 56 obszarów dworskich.
Przełom XIX i XX wieku przyniósł rozkwit gospodarczy. Rozwinęło się szczególnie rolnictwo i rzemiosło. Zmienił tę sytuację wybuch I wojny światowej, który doprowadził do stagnacji gospodarczej. W styczniu 1920 roku po zakończeniu działań militarnych, powiat przejęły władze polskie. Starostą został dr Józef Szczepański. Obszar powiatu obejmował wtedy powierzchnię 70.788 ha. W okresie międzywojennym zmniejszyła się ona na korzyść powiatu brodnickiego i wyniosła 67.300 ha.
W czasie II wojny światowej Niemcy wysiedlili z terenu powiatu znaczną część ludności polskiej i przeprowadzili masowe egzekucje w Łopatkach, Brudzawkach i Kurkocinie.
Po zakończeniu wojny granice powiatu nie uległy zmianie. Należały do niego trzy gminy miejskie: Wąbrzeźno, Golub i Kowalewo, 9 gmin wiejskich oraz 61 gromad. Liczba mieszkańców wynosiła około 49 tys. i systematycznie spadała. Wiązało się to z odpływem ludności do pracy w przemyśle w większych miastach.
1 stycznia 1955 roku zniesiono podział powiatu na gminy i utworzono nowe jednostki organizacyjne- gromady. W wyniku tej reformy w skład powiatu weszły trzy miasta (Wąbrzeźno, Golub i Kowalewo) i 20 gromad.
Kolejna korekta obszaru wąbrzeskiego powiatu dokonana z końcem tegoż roku spowodowała iż od 1 stycznia 1956 roku do powiatu obejmującego powierzchnię 592 km2 weszły dwa miasta: Wąbrzeźno i Radzyń Chełmiński oraz 18 gromad. Stan ludności wyniósł wówczas 36.260 mieszkańców.
1 czerwca 1975 roku wprowadzono w Polsce dwustopniowy podział terytorialny (województwa- miasta i gminy). Po około 88 latach swojego istnienia powiat przestał funkcjonować.