Teatr im. Ludwika Solskiego

Tarnowski Teatr im. L. Solskiego ma ciekawą i bogatą historię sięgającą XVIII w., którą zapoczątkował działający w latach 1709 - 1720 teatr szkolny. W kolejnych latach idee teatru podtrzymują różnego rodzaju stowarzyszenia i teatry amatorskie. Tarnów gościł teatry wędrowne i sceny zawodowe ze Lwowa, Krakowa, Niemiec, Czech i Włoch. Częste kontakty ze światem sztuki teatralnej wzbudziły potrzebę utworzenia w Tarnowie własnego teatru. Podejmowano wiele prób, które uwieńczone zostały sukcesem.

Pierwszym kierownikiem nowej placówki teatralnej został Tadeusz Seredyński - kompozytor, były dyrygent Opery Lwowskiej oraz kierownik muzyczny Polskiego Radia we Lwowie. Kierownictwo artystyczne spoczywało w rękach dwójki zawodowych artystów m.in. Marii Polatowskiej, aktorki przybyłej ze Stanisławowa. W roku 1946 patronat nad teatrem objął zarząd miejski, a pierwszym dyrektorem został Zbigniew Misiągiewicz. 1 maja 1948 roku dyrekcję teatru przejął Zbigniew Wojtarowicz i dopiero od tego czasu zespół wspomagany był sporadycznymi dotacjami finansowymi, które jednak nie wystarczały na rozwinięcie szerszej działalności. W 1950 r. scena tarnowska obchodziła uroczysty jubileusz 75-lecia istnienia ruchu teatralnego w Tarnowie, z czym wiązano nadzieje na upaństwowienie działającej placówki, co mogłoby przyczynić się do wyprowadzenie jej z kłopotów finansowych. Stąd też z początkiem roku 1952 rozpoczęto regularne dokształcanie zespołu aktorskiego, pod kierunkiem ówczesnego reżysera - Ireny Gulskiej. Z końcem 1952 roku na stanowisko dyrektora teatru została powołana Romana Bohdanowicz i dzięki jej staraniom od 1953 roku teatr zaczął uzyskiwać coraz większą pomoc finansową ze strony państwa aż 1 stycznia 1954 roku teatr uzyskał osobowość prawną jako placówka zawodowa w formie Towarzystwa Dramatycznego, w której podjęli pracę etatową aktorzy rekrutujący się przeważnie z dotychczasowych amatorów, po uprzednim zdaniu aktorskich egzaminów eksternistycznych.

W latach 1945-1953 w Tarnowie wystawiono 56 sztuk, m.in. "Wieczór trzech króli" W. Szekspira, "Damy i huzary" A. Fredry, "Żołnierz i bohater" B.G. Shawa, "Odwety" L. Kruczkowskiego, "Wrogowie" M. Górskiego, "Ożenek" M. Gogola, "Grzegorz Dyndała" Moliera. Pierwszą premierą zawodowego teatru, która miała miejsce 27 marca 1954 roku, była adaptacja "Świerszcza za kominem" K. Dickensa w reżyserii Romany Bohdanowicz. Już pierwszy rok pracy teatru w Tarnowie jako placówki zawodowej zaowocował czterema premierami, wystawiono 227 spektakli, z czego 150 poza Tarnowem. W 1955 roku dyrekcję Teatru objęła Irma Gulska i w tym roku liczba spektakli wzrosła do 278, z czego w Tarnowie zagrano tylko 26. Zespół grał głównie w objeździe na terenie aż czterech województw: krakowskiego, rzeszowskiego, kieleckiego i lubelskiego. Pobyty w terenie zespołu aktorskiego sięgały nawet dwudziestu trzech dni w ciągu miesiąca. Grano wówczas między innymi adaptację sceniczną poematu A. Puszkina "Eugeniusz Onegin" i sztukę E. Korzeniowskiego "Panna mężatka".

1 stycznia 1957 roku, na mocy aktu ministerialnego, upaństwowiono teatr w Tarnowie, który zmienił dotychczasową nazwę na Państwowy Teatr Ziemi Krakowskiej im. Ludwika Solskiego. Od tej chwili datują się całkowicie zawodowe dzieje Tarnowskiego Teatru. Z tych lat dostępne już są dokładne dane statystyczne dotyczące liczbyi premier, spektakli, widzów w Tarnowie i w objeździe, tytuły sztuk, nazwiska realizatorów, miejscowości do których docierał teatr.

Wznowienie działalności teatru, po blisko dwuletniej przerwie, nastąpiło 1 października 1960 roku, pod nowym kierownictwem artystycznym Kazimierza Barnasia, który sprawował tę funkcję przez następnych dziesięć sezonów. Repertuar stał się bardzo bogaty, utworzona została nowa scena - Teatr Propozycji, pod którym to szyldem grano sztuki S. Becketta, T. Różewicza, Z. Herberta i innych autorów. Jubileusz dziesięciolecia teatru uczczono wydaniem publikacji "10 lat Państwowego Teatru Ziemi Krakowskiej im. L. Solskiego w Tarnowie" i wystawieniem "Niemców" L. Kruczkowskiego oraz adaptacji Sienkiewiczowskiego "Potopu". Cechą Tarnowskiego Teatru były wówczas ścisłe powiązania ze środowiskiem artystycznym Krakowa. W Tarnowie pracowali związani ze scenami krakowskimi reżyserzy: W. Krzemiński, L. Zamkow, J. Jarocki, J.R. Bujański oraz scenografowie: A. Cybulski, U. Gugulska, W. Krakowski, I. i J. Skarżyńscy.

1 stycznia 1972 r. dyrektorem i kierownikiem artystycznym Teatru został Ryszard Smożewski. Już pod jego kierownictwem, 18 stycznia 1972 roku, nastąpiło otwarcie nowej sceny i nowego sezonu teatralnego. Nowy dyrektor ostro wziął się do pracy i w 1973 roku na tarnowskiej scenie odbyło się 17 premier, co było największą ich liczbą w dotychczasowej historii teatru. W teatrze pracowało wówczas 140 osób, w tym 34 aktorów. Okres działalności Tarnowskiego Teatru pod kierownictwem Ryszarda Smożewskiego to lata bujnego rozkwitu twórczości teatralnej, różnych nowych inicjatyw przyczyniających się do tego, iż tarnowska placówka przełamała bariery prowincjonalizmu i zyskała status teatru liczącego się na mapie kulturalnej Polski. Tarnowski Teatr zwrócił również na siebie uwagę profesjonalnej krytyki krajowej, która dostrzegła i poparła nowe kierunki jego działalności i rozwoju. Teatr został zaakceptowany również przez tarnowian i stał się prawdziwą wizytówką miasta.

W związku z nowym podziałem administracyjnym kraju w roku 1975, kiedy to Tarnów uzyskał status miasta wojewódzkiego, powstały nowe możliwości działania. Teatr zmienił nazwę z Państwowego Teatru Ziemi Krakowskiej im. Ludwika Solskiego na Tarnowski Teatr im L. Solskiego. Od 1983 roku na terenie miasta Tarnowa i dawnego województwa tarnobrzeskiego rozpoczęto edukację teatralną dzieci po tytułem: "Poznajemy teatr". Uczestniczyło w tym dziesięć tysięcy dzieci w Tarnowie i o połowę mniej w województwie tarnobrzeskim.

Za dyrektorskiej kadencji R. Smożewskiego, teatr uzyskał szereg nagród i wyróżnień w rozmaitych konkursach i festiwalach. M.in. pierwszą nagrodę w Ogólnopolskich Spotkaniach Teatralnych Kalisz '75 za reżyserię Ryszarda Smożewskiego i główną rolę Andrzeja Bieniarza w spektaklu "Złoty chłopiec" C. Odetsa; pierwszą nagrodę Ogólnopolskich Konfrontacji Teatralnych w Opolu w 1975 roku za scenografię Jana Kuli i rolę Moniki Niemczyk w "Klątwie" S. Wyspiańskiego, nagrodę dla Andrzeja Grabowskiego za główną rolę w spektaklu Marka Piwowskiego "Przepraszam czy tu biją" na Ogólnopolskich Spotkaniach Teatralnych w Kaliszu w 1977 roku, tudzież kilka nagród Ministra Kultury i Sztuki za całokształt działalności teatralnej. Zostały również dostrzeżone indywidualne zasługi Ryszarda Smożewskiego, który przez siedemnaście lat sprawował funkcję dyrektora Tarnowskiego Teatru - w 1976 roku przyznano mu Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski.

W listopadzie 1990 roku Barbara i Józef Zbirógowie zostali odwołani ze stanowiska, a dyrektorem teatru został młody reżyser Wiesław Hołdys. Znaczącym spektaklem z tego okresu było widowisko dla dzieci "Mio, mój Mio" A. Lingren w reżyserii W. Fełenczaka i scenografii K. Maya, które na Międzynarodowych Targach Inicjatyw Teatralnych - Piła 91 otrzymało atest Międzynarodowego Stowarzyszenia Teatrów dla Dzieci i Młodzieży ASSITEJ, co świadczyło o wysokiej jakości i poziomie artystycznym spektaklu. W 1991 roku teatr był organizatorem Tarnowskich Spotkań Teatralnych "Dialog 91", będących prezentacją spektakli własnych i zaproszonych teatrów między innymi: "Stu" i "Ludowego" z Krakowa, Formacji Teatru z Gdańska i Teatru im. C. Norwida z Jeleniej Góry.

Jubileuszowy, czterdziesty sezon artystyczny, który przypadł na lata 1993-1994, rozpoczęła premiera przedstawienia "Kandydat, czyli optymizm" Voltaire'a, w reżyserii M. Wojtyszki, następnie, spektaklem "Łazarz" K. Wójcickiego, w reżyserii J. Andrackiego, zainaugurowana została działalność Sceny Foyer. Na małej scenie pojawiły się dwa przedstawienia - B. Terebus: "Dziecko moje mów..." w reżyserii K. Radeckiej i A. Fredry: "Mąż i żona" w reżyserii W. Laskowskiej.

Uroczyste obchody czterdziestolecia zawodowej sceny rozpoczęła premiera "Idioty i innych" według F. Dostojewskiego w reżyserii J. Andrackiego, wystawiona podczas Międzynarodowego Dnia Teatru. Główne uroczystości rocznicy uzawodowienia tarnowskiej sceny odbyły się w czasie obchodów Dni Tarnowa, w maju 1994 roku.

W styczniu 1994 roku nastąpiła radykalna zmiana w administrowaniu tarnowską sceną. Teatr, dotychczas podlegający bezpośrednio wojewodzie tarnowskiemu, stał się, tak jak pięćdziesiąt lat wcześniej komunalną instytucją kultury.

Zespół artystyczny teatru uległ w owym czasie znacznemu zmniejszeniu, sporo aktorów odeszło do innych teatrów w kraju, zaangażowano m.in. szóstkę nowych aktorów, "świeżych" absolwentów wydziału aktorskiego PWST w Krakowie. Władze samorządowe Tarnowa podjęły decyzję o wprowadzeniu do kalendarza imprez Ogólnopolskiego Festiwalu Komedii TALIA. Autorem pomysłu był Andrzej Pacuła, a Tarnowski Teatr stał się głównym organizatorem Festiwalu.